Filmrecensie 30 augustus 2026. “Ik had het gevoel dat ik in een film zat”. Dat zijn de eerste woorden in de film The Desert of the Real van Luuk Bouwman. Een filmische exercitie waarin geprobeerd wordt om in woorden en beelden greep te krijgen op het begrip psychose. Niet alleen door een zestal ervaringsdeskundigen te laten uitleggen wat een psychose is, maar ook door de woorden naar beelden te vertalen en proberen voelbaar te maken wat het betekent als de werkelijkheid op een film begint te lijken.
The desert of the real is een mozaïekfilm die zichtbaar maakt dat “werkelijkheid” een fluïde begrip is voor wie in een psychose terechtkomt. Hoe die werkelijkheid eruitziet en beleefd wordt, is subjectief en afhankelijk van de perceptie en de persoonlijke geschiedenis van de ervaringsdeskundigen die door Bouwman voor het voetlicht worden gebracht. Sommigen beleven het als een film, anderen als een andere werkelijkheid. “Hoe kan je weten dat je niet droomt als je wakker bent”, zegt de filosoof van het gezelschap.
gedachtenspinsels
Er wordt in de film uitgebreid gefilosofeerd over tijd en werkelijkheid, wat niet zo vreemd is als je een filosoof, psycholoog en counselor/behandelaar uit de psychiatrie voor de camera zet. Mensen die gewend zijn te analyseren en te reflecteren op gevoelens. De film heeft daardoor een wat filosofische, introspectieve ondertoon, maar geeft tegelijk ook een gevarieerd beeld van wat het doormaken van een psychose in de praktijk betekent. Van de aanloop ernaar toe, de mentale veranderingen, tot de gevarenzone die meestal leidt tot opname, de ervaring met de intramurale psychiatrie en de terugkeer naar de maatschappij.
Bouwman kiest voor een film waarin de vorm nadrukkelijk medebepalend is voor het verhaal. De interviews worden in stukken en brokjes opgeknipt, thematisch gesampeld en afgewisseld met een overdaad aan losse sfeerbeelden. Beelden van de natuur, mistige landschappen, gebouwen, gangen, treinen en zwevende objecten, die met het geluidsdecor, een gevoel moeten oproepen die horen bij de verhalen. Aan de hand van home movies en met behulp van ensceneringen worden gebeurtenissen uit het verleden van de geïnterviewden weergegeven of komen tot leven op TV-schermen, die veelvuldig opduiken in de film. Soms lijkt de vorm voor Bouwman bijna belangrijker dan het verhaal.
Ruimtes
De film speelt zich af in verschillende ruimtes. Dat kan de woon- of werkkamer zijn van een geïnterviewde, maar ook een isoleercel. Vanuit een soort regiekamer kijk je via een doorzichtscherm geregeld in een ruimte die zowel spreekkamer als recreatieruimte kan zijn, en die suggereert dat we ons in een psychiatrische inrichting bevinden. Daarbij worden allerlei filmtrucjes of montage-effecten gebruikt om de werkelijkheid te vervreemden. Het is een deels geënsceneerde werkelijkheid die lijkt op de surreële wereld, zoals de geïnterviewden die beschrijven in hun verhalen.
De werkelijkheid die onwerkelijk wordt is een terugkerend verhaal. De twijfel aan wat echt is en wat onecht, wat op een gegeven uitmondt in waandenkbeelden en paranoia. Het idee afgeluisterd te worden, geobserveerd of zelfs gedrogeerd. In de meeste gevallen leidt dit in de praktijk tot een opname. Familieleden of buren die ingrijpen omdat zaken uit de hand lopen en iemand een gevaar is geworden voor zichzelf of zijn omgeving. Ook zelfmoordgedachten horen daarbij. En doodsangst. Angst voor beestjes in huis of het gevoel dat de muren letterlijk op je afkomen, waardoor je het huis uit moet vluchten en bescherming zoekt in een klikobak, zoals een van de geïnterviewden vertelt, voor hij werd opgenomen.
Positief
De opname in de psychiatrie komt uitvoerig ter sprake: de rol van de psychiater, het gebruik van dwangmiddelen en de verplichte medicatie. “Je wordt er een zombie van”, zegt iemand, en een ander had door de medicatie het gevoel in een woestijn terecht te zijn gekomen. Maar de meesten zijn positief over medicijngebruik omdat dit de terugkeer naar de maatschappij mogelijk heeft gemaakt.
Terugkijkend op hun psychose worden door de geïnterviewden niet alleen de negatieve ervaringen genoemd, maar waren er voor sommigen ook positieve elementen. “Je neemt alles extra scherp waar tijdens een psychose”, zegt iemand. Het idee alsof je in een roes leeft. Een periode van geluk, noemt iemand het zelfs. “Het gevoel dat je dingen ziet en begrijpt die je eerder niet zag en waarin je allerlei nieuwe ideeën ontwikkelt. Een gevoel van euforie.”
The Desert of the real. (De woestijn van het echte). Luuk Bouwman, Ned., 2025, 110 min., documentaire. Première op IDFA 2025. In de filmhuizen en op Picl sinds 13-8-2026.